Chuyện tưởng đùa

Ngày nay ai cũng biết lý do đã nêu trên tại sao như vậy, là vì các bé con bò lê đó tiếp xúc với mầm bệnh là những vi sinh vật và cơ thể tự tạo miễn dịch để thích ứng.

Cuối thế kỷ 17, ở Châu Âu xảy ra dịch đậu mùa khiến cho 30% bệnh nhân mắc bệnh bị chết. Một bác sĩ người Anh tên Edward Jenner nhận thấy ở con bò cũng có bệnh tương tự gọi là đậu bò và những người vắt sữa bò cũng bị lây bệnh thủy đậu từ bò. Điều đặc biệt là những người đã “dính” bệnh đậu bò thì không mắc bệnh đậu mùa.


Bác sĩ Edward Jenner

Bác sĩ Edward Jenner

Ông bác sĩ này lấy chất dịch từ nốt mụn của người đang bị bệnh đậu bò để chích vào da của một cậu bé 8 tuổi. Sau đó ông lấy dịch từ người bệnh đậu mùa cấy thêm vào cho cậu bé. Kết quả là cậu bé không bị mắc bệnh đậu mùa! Bác sĩ Jenner được xem như ông Tổ của ngành chủng ngừa.

Đến giữa thế kỷ 18 ngành vi sinh phát triển lý giải các bệnh truyền nhiễm, cách trị bệnh nhiễm và kéo theo sự phát triển của ngành miễn dịch. Ngành vi sinh nghiên cứu về vi sinh vật, cơ chế sinh bệnh. Ngành miễn dịch nghiên cứu cách thức cơ thể người đáp ứng với sự xâm hại của vi sinh.

Chuyện vi sinh

Khoảng giữa thế kỷ 18, ở châu Âu số sản phụ chết do sốt hậu sản rất nhiều, lên đến 20 – 30%. Bác sĩ Semmelweis, người Hungary, sau khi quan sát 2 nhóm sản phụ ở 2 khoa khác nhau có tỷ lệ sản phụ tử vong khác nhau, cố tìm ra sự khác biệt về nguyên nhân và ông đã nghi ngờ độc tố trên tay sinh viên sau khi khám nghiệm tử thi bị lây qua cho sản phụ.

Ông bèn đề nghị một điều mà khi đó ai cũng ngờ vực, đó ra phải rửa tay trước khi đỡ đẻ. Vậy mà hiệu nghiệm thật sự, số ca mẹ và con tử vong chu sinh giảm hẳn một cách ngoạn mục từ gần 20% xuống còn dưới 1%! Việc rửa tay đó đã “rửa thần chết” ra khỏi bàn tay bác sĩ và cứu sống các sản phụ.

Tuy nhiên, dù vậy, ông cũng không biết thần chết chính là những vi trùng trên tay người đỡ đẻ. Vài chục năm sau người ta mới khám phá ra mối quan hệ giữa vi trùng và bệnh gây tử vong. Vi trùng xâm nhập vào cơ thể qua vết thương, tiết ra chất độc và giết chết các sản phụ. Bác sĩ Semmelweis được xem là cha đẻ của phương pháp tiệt trùng.

Mặc dù từ thế kỷ 16 người ta đã biết đến thế giới vi sinh khi quan sát nấm mốc, đồ ăn lên men.. Nhưng đến gần cuối thế kỳ 18 bức màn về vi sinh mới được vén lên. Nhà bác học người Pháp Louis Pasteur đã nghiên cứu cơ chế lên men bia, men sữa… từ đó khám phá ra nhiều loại vi trùng gây bệnh.


Nhà bác học người Pháp Louis Pasteur là người đầu tiên chế tạo ra vaccine

Nhà bác học người Pháp Louis Pasteur là người đầu tiên chế tạo ra vaccine

Ông là người đầu tiên chế tạo ra vaccine, là vaccine phòng bệnh dại, mở đường cho khoa chủng ngừa, giúp cứu chữa cho nhân loại các bệnh truyền nhiễm. Các học trò của ông là bác sĩ Yersin, Calmette (những vị bác sĩ đáng kính gắn bó trọn đời với Việt Nam) đã kế thừa, khám phá các bệnh truyền nhiễm do vi sinh gây ra, trong đó bác sĩ Yersin tìm ra vi trùng gây bệnh dịch hạch do chuột truyền bệnh và bác sĩ Calmette chế tạo ra vaccine trị bệnh này.

Người ta lại tiếp tục tìm ra vi rút (virus) và cơ chế phản ứng của cơ thể khi vi sinh xâm nhập. Ngày nay ta biết khá nhiều bệnh gây ra bệnh như cúm, viêm gan siêu vi A, B, C… bệnh viêm não Nhật Bản, bệnh sùi mào gà, HIV…

Ngày nay các viện Pasteur trên thế giới vẫn tiếp tục con đường nghiên cứu vaccine cho phòng ngừa và chữa trị bệnh do truyền nhiễm.

Dĩ độc trị độc

Nhìn dưới kính hiển vi người ta thấy vi khuẩn có nhiều hình dạng như hình cầu gọi là cầu trùng, hình que gọi là trực trùng, hình dấu phẩy gọi là phẩy trùng, hình xoắn gọi là xoắn trùng… Các con cầu trùng có chủng dính nhau như chùm nho gọi là Tụ Cầu Trùng sinh mủ vàng, có chủng thì kết thành xâu chuỗi gọi là Liên Cầu Trùng sinh mủ xanh, cũng có loại cặp đôi như Phế Cầu Trùng gây viêm phổi hay Lậu Cầu Trùng gây bệnh lậu…

Vi trùng có hình dạng dài dài như sợi chỉ mong manh cong queo, khi nhuộm phẩm màu thì bắt màu đỏ hồng chính là vi trùng Kock gây bệnh lao. Một trong những vi trùng nổi tiếng hiện nay mà nhiều người biết là vi trùng HP (Helicobacter pylory) trong dạ dày cũng là trực trùng mà có thêm mấy cái lông để di chuyển.

Loading...

Người ta định danh được vi khuẩn bằng cách nuôi cấy, nhuộm màu và soi dưới kính hiển vi. Virus còn gọi là siêu vi thì cực kỳ nhỏ bé. Nếu xem vi trùng to bằng cái lu thì virus chỉ nhỏ bằng hòn bi, do đó không thể nhìn thấy được

Xung quanh ta đầy nhóc vi trùng, sẵn sàng xâm nhập vào cơ thể để gây bệnh. Thế nhưng tại sao một số người thì bệnh còn số khác thì cũng tiếp xúc mầm bệnh vậy nhưng lại không bệnh? Đó là do cơ thể người có sức đề kháng.

Bình thường cơ thể tiếp xúc với một lượng nhỏ vi trùng, khi đó bạch cầu trong máu đủ sức “ăn” hết số vi trùng đó đồng thời nhận diện kẻ thù qua cấu tạo kháng nguyên, tạo ra các chất kháng thể tương ứng để sẵn sàng chống lại vi trùng trong lần xâm nhập sau.

Khi mới sinh ra, cơ thể không có hoặc có rất ít kháng thể, qua quá trình sống, cơ thế tiếp xúc dần với các loại kháng nguyên và phát sinh các kháng thể tương ứng. Nếu lượng vi sinh nhiều xâm nhập cơ thể mà cơ thể không có hoặc có ít kháng thể thì vi sinh sẽ phát triển đủ quân số, tiết đủ độc tố để gây bệnh.

Các nhà khoa học nuôi cấy vi sinh gây bệnh, làm cho nó yếu đi, mất khả năng gây bệnh, rồi đem cấy vào cơ thể để tập huấn cho cơ thể cách nhận biết kẻ thù và sinh ra kháng thể tự vệ. Người ta cũng có thể lấy xác của vi khuẩn hoặc lấy protein, ADN của vi khuẩn để làm thuốc chủng ngừa.

Bằng cách đó nhân loại đã tạo được vaccine ngừa các bệnh dại, lao, bạch hầu, uốn ván, ho gà, đậu mùa, sốt bại liệt, viêm não Nhật Bản… Đặc biệt bệnh sốt bại liệt đã bị tiêu diệt trên toàn thế giới. Trước đây người ta thường thấy những người mặt rỗ do bệnh thủy đậu, nhưng ngày nay đã không còn thấy nữa là nhờ chương trình tiêm chủng vaccine phổ biến toàn cầu.

Ngoài các loại vi trùng ra thì thế giới sinh vật gây bệnh hiểm ác còn có virus cực nhỏ, không thể thấy được dưới kính hiển vi. Virus gây bệnh dại là một điển hình đầu tiên và chính Louis Pasteur là người chế tác ra vaccine bệnh dại là vaccine đầu tiên tiên thế giới. Ngày nay đã có nhiều vaccine dành cho viurs như vaccine siêu vi viêm gan B, vaccine bệnh cúm, vaccine ngừa virus HPV gây ung thư cổ tử cung…

Các quốc gia trên thế giới phát triển Y học dự phòng đã đưa chương trình tiêm chủng mở rộng thành các hoạt động bắt buộc để phòng ngừa bệnh nhiễm cho toàn dân. Điều này được thực hiện tương tự như cho uống Vitamin A hoặc chương trình Flour hóa nước uống để phòng ngừa sâu răng. Chi phí để phòng ngừa bệnh rẻ hơn nhiều so với chi phí chữa bệnh khi bệnh đã mắc.

Phong trào anti vaccine

Không phải đến nay mà từ thuở ban sơ đã có phong trào chống lại việc tiêm ngừa (anti vaccine). Người ta cho rằng cơ thể cần được phát triển tự nhiên, không nên cấy độc chất (vi trùng bất hoạt) vào cơ thể. Người ta lo ngại việc cấy mầm bệnh vào cơ thể sẽ gây hại cho trẻ em. Điều này không phải là không có lý bởi vì trong thực tế đã có tình trạng khi tiêm vaccine cho trẻ em thì thấy có phản ứng phụ, thậm chí gây tử vong.

Người ta lý giải đó là do sốc phản vệ, sốc tinh thần do trẻ sợ hãi và trong một số rất hiếm hoi các mầm bệnh đã bất hoạt đó phục hoạt trở lại do đột biến gen. Tuy nhiên, tỷ lệ để xảy ra các sự cố ngoài ý muốn này là rất hiếm hoi. “Tác hại” do vaccine không đáng kể so với lợi ích cho cộng đồng mà nó mang lại.

Việc chống đối vaccine thật nguy hiểm vì cơ thể không có sức để kháng để chống chọi lại các loại mầm bệnh. Hiện nay chính quyền các quốc gia trên thế giới đang mạnh tay với những người anti vaccine ví dụ trẻ em không tiêm vaccine thì không cho đi học, người lớn không tiêm vaccine thì không cho đi làm. Người ta xem những người không tiêm chủng như là nguồn mang mầm bệnh có thể lây lan cho cộng đồng.

Theo BS Phan Xuân Trung (Trung tâm y khoa Medic – TP.HCM)

Khám phá